गुरुकुलम्

गुरुकुलम्

गुरुकुलम्

संस्कृतशब्दः “कृ” धातोः प्रत्ययेन निर्मितः अस्ति च एषः देवभाषा इति कथ्यते। प्राचीनकाले एषः केवलं व्यवहारभाषा आसीत्। ऋग्वेदः, यः विश्वस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः अस्ति, अपि च संस्कृते एव लिखितः। संस्कृतभाषा, वेदः, उपवेदः, उपनिषदः, पुराणादयः इत्यादिषु पवित्रज्ञानस्य प्रमुखं माध्यमं भवति। संस्कृतं सर्वेषां सिद्धान्तानां, साहित्यस्य, दर्शनस्य, साहित्यचिन्तनस्य च सह गाढसम्बन्धं वहति। अतः एषः पूर्वीयग्रन्थैः मानवसभ्यतां परिभाषितां कृतवान् इति उच्यते।

संस्कृते एकः श्लोकः अस्ति यः वदति, यः पुरुषः विविधभाषाणां, संस्कृतिनां, कलानां च ज्ञानं जानाति, सः यदि संस्कृतं न जानाति तर्हि तस्य जीवनं अपूर्णं भवति। मूलतः, एषः श्लोकः एवं आसीत्:

जानाति विविधा भाषा, जानाति विविधा कला।
संस्कृतं यो न जानाति सः न जानाति जीवनम्।।

गुरुकुलं प्राचीनकाले ज्ञानप्राप्त्याः स्थानं आसीत्। तत्र सर्वे शिष्याः गुरोः निर्देशनस्य अधीनं कार्यं कुर्वन्ति। गुरुकुले वेदः, उपनिषदः इत्यादिषु पवित्रग्रन्थेषु यथार्थज्ञानं प्राप्तुं विशेषनियमाः अनुशासनं च अनुवर्तितव्यं भवति।

एकस्य महतः गुरोः (सदाचार्यस्य) इच्छायाः अनुसारं स्वामी श्रीमुक्तिनाथबाबा ज्युः पूर्वीयसंस्कृतसाहित्ये आधारितं ज्ञानं धर्मसंस्कृत्याः संरक्षणं प्रवर्धनं च कर्तुं गुरुकुले प्रविष्टः। समाजं राष्ट्रं च स्वर्णिमायामं दातुं लक्ष्यं कृत्वा, २०४३ तमस्य वर्षे पुलहक्षेत्रगलेश्वरधामे संस्कृतगुरुकुले प्रवेशं कृत्वा संस्कृतज्ञानस्य शिक्षां आरभत।

प्राचीनसंस्कृतसाहित्ये प्राचीनगुरुकुलपरम्परायां च गाढं सम्मानं प्रेमं च धारयन् समये समये विभिन्नस्थलेषु संस्कृतगुरुकुलानि स्थापितानि। श्रीमुक्तिनाथबाबा वाल्मीकि, वसिष्ठ, सन्दीपनि, विश्वामित्र इत्यादीनां ऋषीणां प्रेरणया योग्यं मानवबलं उत्पादयन् तेषां पथं अनुसरणं कृत्वा, आचार्यगुणं स्मृत्वा, तस्यैव ध्येयाय मार्गाय च अनुवर्त्य, त्रिवेणीधामे स्वर्ण, पूर्ण, नारायणी इत्येतासां नद्याः पवित्रसंगमस्थले आगतः।

महर्षेः वाल्मीकेः प्रेरणया पवित्रेऽस्मिन् ऐतिहासिके भूमौ गुरुकुलशिक्षाविधिं पुनः आरब्धुं श्रीमुक्तिनाथबाबेन गुरुकुलस्य स्थापनं निर्णीतम्। २०४८ तमस्य वर्षे, श्रीमुक्तिनाथबाबा केचित् शिष्यान् स्थापयित्वा समाजस्य आदर्शं कर्तुं प्राचीनइतिहासे च योगदानं कर्तुं यात्राम् आरभत।

योग्यं मानवबलं उत्पादयितुं महती इच्छा विस्तारं प्राप्ता। श्रीस्वामीजीः आधुनिकशिक्षायुतं प्राचीनसंस्कृतसाहित्ये आधारितं वेदानां अध्ययनं शिक्षणं च कुर्वन्, ध्यानं, साधनं, योगं च सम्पादयन् समाजस्य शिक्षायाः महत्त्वं अवगत्य, २०६४ तमस्य वर्षे नेपालसरकारस्य अनुमत्या श्रीमुक्तिनाथपीठवेदविद्याश्रम (आवासीयसंस्कृतगुरुकुलमावि) प्रारभ्यते। एषः गुरुकुलः इदानीं शतशः योग्यं मानवबलं उत्पाद्य, समाजे शान्तिं संस्थापयति। एते सर्वे गजेन्द्रमोक्षसंस्कृतपरिषदया प्रशिक्षिताः सन्ति।

वर्तमानकाले, शताधिकाः शिष्याः संस्कृतं वैदिकज्ञानं च प्राप्नुवन्ति। अनेके गुरवः गुणवत्तायुक्तशिक्षां प्रदातुं कठिनं श्रमं कुर्वन्ति। शिक्षाप्रेमिणां भक्तानां दानं गुरुकुलस्य सञ्चालनाय महत्त्वपूर्णं योगदानं वहति।